Tasavvurda zenginlik, düþüncede tutarlýlýk, varlýðýn perde arkasýna ýttýlâ ve basiretli davranma da diyebileceðimiz firâset; insanýn, kalbini kin, nefret, iðbirar, nifak ve ucup gibi.. mânevî hastalýklardan temizleyip, iman, mârifet, muhabbet ve aþk u þevkle bezemesi sayesinde Allah’ýn, onun içine attýðý öyle bir nûrdur ki, ona mazhar olan fert, feritleþir, duyuþ ve seziþleriyle derinleþir; hatta baþkalarýnýn gönüllerindeki sýrlara aþina olup, simalarýn arkasýndaki gerçekleri görebilir.. ve tabiî, eþyanýn perde arkasýna uyanabildiði ölçüde, “Hazreti Allâmü’l-Guyûb’ un mücellâ bir mir’atý hâline de gelebilir..! Bu mânâdaki firâsete iþaret sadedinde, gayb ve þehadetin fasih lisaný Rûh-u Seyyidi’l-Enâm:

 

 

“Mü’minin firâseti karþýsýnda titreyin; zira o bakarken Allah’ýn nûruyla bakar.”[1] Buyurur. Firâsetin, iman nûruyla yakýndan alâkasýný gösterme bakýmýndan

 

 

“Ey iman edenler, eðer Allah’a karþý hep takvâ dairesi içinde bulunursanýz, O size furkan (açýk-kapalý, hakký bâtýldan, doðruyu eðriden, iyiyi kötüden, güzeli çirkinden temyiz ve tefrik edecek bir kabîliyet, bir ýþýk) verir.” (Enfâl, 8/29) meâlindeki âyeti de burada zikretmek uygun olur zannederim.

Fenâ; yok olma, zeval bulma mânâlarýnda “bekâ”nýn mukabili bir kelimedir ve bir kýsým farklý mefhumlarla izâfî münasebeti de söz konusudur. Meselâ; tevbe-i nasûhun lâzýmýna “fenâ-yý muhalefet”, zühd hakikatinin nihâî gereðine “fenâ-yý huzûz”, sadâkat ve muhabbetin zirvesine “fenâ-yý huzûz-i dâreyn” ve sekrin neticesindeki “gaybet”e “fenâ-yý zahirî” denir ki, bunlarýn hemen hepsi, hak yolcusuna bakan yanlarý itibarýyla birer tavýr, birer duyuþ ve birer zevk hâli olmalarýna karþýlýk, Hazreti Zât, sýfât ve esmâ-i ilâhiyeye bakan yönleri açýsýndan vahdet nûrlarýnýn kesret ahkâmý içinde tecellî etmesi; tecellî edip sâlikin, varlýk-yokluk gel-gitleri arasýnda yaþamasý demek olan “sahk”; kezâ onun vücûd-u Hak karþýsýnda eriyip gitmesi diyebileceðimiz “mahk” ve davranýþlarýnýn, Hazreti “Fa’âlün Limâ Yürîd”in iþlerinin gölgesi olduðunu duyup zevketmesi þeklinde yorumlayacaðýmýz “tams” fenânýn birer buudlarýdýrlar ve bir yandan, gerçek “Vücûd” ve “Ã�lim”in ziyâsýnýn birer gölgesi olarak mâsivânýn zâtî bir kýymeti olamayacaðýný hatýrlatýrken, diðer yandan da, insan idrakinin, duyuþ, seziþ ve yorum izâfîliðiyle de, hakikat ve nisbet arasýnda birer köprü vazifesi görürler.

Ayýrmak, ayrýlmak ve belli bir çerçeve içine yerleþtirilmek de diyebileceðimiz FASL; dünya ve ukbâ alâkalarýndan –onlarýn kendilerine bakan yanlarý itibarýyla– sýyrýlmak.. böyle bir sýyrýlmada iradenin dahli olabileceði mülâhazasýyla, ondan da sýyrýlmak.. neticede de bütün bu sýyrýlmalarý bir daha hatýrlamamak üzere nisyâna gömmekten ibaret sayýlmýþtýr.

Lügat mânâsý itibarýyla, ayýrmak, ayrýlmak, seçilmek mânâlarýna gelen fark; sofîyece, kesretten vahdeti, vahdetten de kesreti apaçýk müþâhede etme hâli diye yorumlanmýþtýr. Biraz daha açmak icap ederse fark, Zât-ý Bârî hakkýndaki mârifet-i tâmme ufkundan bakýp halký görmek ve Hak maiyyetiyle beraber halkýn içinde olmayý da dengeli götürmek demektir. Cem’de; mârifet, muhabbet ve ruhânî zevklere baðlýlýk, cem ihtiva eden farkta ise, bu mârifet, muhabbet, zevk-i ruhânî ve ötesindeki ahvâli baþkalarýna duyurma meselesi de söz konusudur. Onun için farký olmayanýn kulluðu, cem’i duymayanýn da mârifeti tam deðildir demiþlerdir. Bundan dolayý da erbabýnca, her iki hâl de lüzumlu bulunmuþ ve her iki pâyenin yerleri de ayrý ayrý hatýrlatýlmýþtýr. Zaten, daha evvel de geçtiði gibi,
 

 
“Yalnýz Sana ibadet ederiz.” (Fâtiha, 1/5) itirafýnýn farka,
 

 
“Ve yalnýz Senden medet umarýz.” (Fâtiha, 1/5) tazarruunun da cem’e iþaret ettiði söylenmektedir.