Bir þeyin gerçek veya doðru olup olmadýðýný araþtýrma-soruþturma, ortaya çýkarma ve inkâr edilemeyecek, çürütülemeyecek delillerle ispatlama mânâlarýna gelen tahkik; erbab-ý tasavvufça, Hazreti Zât-ý Ehad u Samed’i, vücûd ve evsâf-ý kemaliyesiyle, –Kur’ânî muvazene içinde– bilmenin ötesinde, ulûhiyet hakikatinin “bî kem u keyf” müntehî bir sâlikin vicdan ve letâifinde, hususî tecellîlerle belirip duyulmasý þeklinde yorumlanmýþtýr ki; bu seviyeye eren bir hakikat eri, ondan öte artýk, ne þüphe, ne tereddüt, ne de herhangi bir kuþkuya maruz kalmadan, istidâdý müsait olduðu ölçüde, yolculuðunu ya “seyr fillâh” ya da “seyr minallah” ufkunda sürdürür ve –biiznillah– herhangi bir husûfla da karþýlaþmaz; karþýlaþmaz, zira o mazhar olduðu makam ve pâye itibarýyla artýk hep, Hakk’ýn gözüyle görmekte, O’nun sem’iyle iþitmekte ve her þeyi O’nun sýfatlarýnýn ziyâsý ve vesâyeti altýnda duyup hissetmektedir. Tabir-i diðerle böyle bir tahkik kahramaný hep Hak yolunda, Hak için Hak iledir. Hak dostlarý arasýnda böyle bir pâye “makam-ý mahbubiyet”e ait bir pâyedir ve Hazreti Mahbub’un hususî bir teveccühünün remzidir. Baþý bu pâyeye eren bir tahkik eri, Hakk’ýn mahbubu olduðu gibi, onun gök ehlince sevilmesi ve yerde temiz kalblerin ona teveccüh etmesi de ona karþý Hak teveccühünün bir aks-i sadâsýdýr. Bu bâtýnî alâkanýn zahirî emaresine gelince o da, farzlarýn kusursuz olarak yerine getirilmesi üzerine bina edilmiþ bir nafile tutkusudur.